27 września 1446 roku. Tatów. Niech ta data zostanie zapamiętana, bo to nie tylko ciekawostka z historii. To początek legendy. To iskra, która wciąż płonie, choć zmieniła nazwiska, ubrania, barwy.
Tego dnia wojska Koszalina i Kołobrzegu starły się ze sobą. Prawdziwa bitwa. Niczym w starożytnej Grecji — dwie armie miejskie, sąsiedzi, którzy zamienili się w wrogów. Koszalinianie zwyciężyli. Rajcy wyprawili wielką ucztę. Duma rozlała się po murach miasta jak wino na stołach.
Ale razem z nią rozlała się pamięć nienawiści. Bo Kołobrzeg nie zapomniał. Bo upokorzenie boli dłużej niż rana. I przez wieki, podskórnie, ten konflikt tlił się dalej. Nikt nie mówił o tym otwarcie.
Ale gdzieś pod spodem to istniało. W pogardliwym spojrzeniu. W docinkach. W chichotach na stacjach PKP. W przekazach rodzinnych: „z Kołobrzegu? To uważaj”, „Koszalin? Pff, same pionki”.
I wtedy przyszły lata dziewięćdziesiąte. Nowa wojna. Nowe sztandary. Już nie miecze i zbroje, tylko szaliki i kastety. Gwardia Koszalin vs Kotwica Kołobrzeg. Dwa kluby, dwie dumy.
Dwóch spadkobierców tej samej, przeklętej historii.
Na papierze: mecze piłki nożnej. W rzeczywistości: bitwy honoru. Kto zawaha się pierwszy, ten przegrywa. Kto cofnie spojrzenie, ten nie należy. Kto nie nienawidzi wystarczająco mocno, ten nie ma prawa nosić barw.
Widziałem to. Jak chłopaki, ledwo po osiemnastce, jechali całą ekipą na mecz, nie po to, żeby kibicować, tylko po to, żeby komuś obić twarz. Bo przecież tak trzeba, bo to jest wojna. I nikt nie zadaje pytania: skąd ta złość? Skąd ten głód dominacji?
Bo odpowiedź jest niewygodna. Ta wojna nie zaczęła się od złego wyniku na boisku. Ona zaczęła się w 1446 roku w Tatowie. I przez pokolenia była karmiona dumą, wstydem, opowieściami o „naszych” i „obcych”.
Dziś nie musisz iść z mieczem. Wystarczy, że masz telefon z aparatem. Nagrasz, jak twój kolega kopie chłopaka w barwach Gwardii albo Kotwicy. Wrzucisz na insta, zbierzesz serca, zgarniesz respekt.
To nowoczesna wersja uczty z 1446 roku. Tyle że zamiast dzika i wina, to mamy zasięgi i lajki. Zamiast rajców, influencerzy przemocy. Zamiast herbu miasta, to bluza z kapturem i hasło: „śmierć wrogom”.
I niech nikt nie mówi, że to tylko młodzieżowa głupota. To dziedziczona wojna, która nigdy się nie skończyła, bo nikt nie miał jaj, żeby ją zakończyć. Bo lepiej nienawidzić niż czuć się słabym.
Bo łatwiej zrobić komuś krzywdę niż zadać sobie pytanie: dlaczego czuję się niewidzialny? Tylko że każda nieprzepracowana historia wraca.
I jeśli nie zatrzymamy tego łańcucha, to za pięćdziesiąt lat znów ktoś będzie pisał: „Kołobrzeg i Koszalin — wieczna wojna, która zaczęła się dawno temu, i której nikt nie potrafi zakończyć”.
I nie kończy się to tylko na Koszalinie i Kołobrzegu. Popatrz na Trójmiasto. Gdańsk kontra Gdynia. Dwa miasta oddalone od siebie o kilkanaście minut jazdy SKM-ką.
Ale między nimi mur wyższy niż jakiekolwiek blokowisko z lat siedemdziesiątych. Niewidzialny, ale nie do przeskoczenia. Gdańszczanie patrzą na Gdynię z politowaniem.
— Sztuczne miasto — mówią.
— Bez historii, bez duszy, tylko port i blokowiska. Gdynianie patrzą na Gdańsk z podejrzliwością.
— Elita? Raczej zadufani w sobie, oderwani od rzeczywistości.
A pod tym wszystkim: brak zaufania i emocjonalne granice, których nikt nie potrafi wyjaśnić. Ale wszyscy czują, że one tam są.
I znów pytanie: skąd to się bierze? Z historii, z rozłamu po wojnie, z rywalizacji ekonomicznej, prestiżowej, politycznej. Z walki o to, kto będzie centrum, a kto tylko satelitą. Z zazdrości i upokorzenia. Z milczących przekazów rodzinnych: „Z Gdańska to nie bierz dziewczyny.” „Z Gdyni? E, oni to tylko cwaniaki.”
A potem przychodzi młode pokolenie. Urodzone już w wolnej Polsce, bez wojny, bez komunizmu. Ale z pełnym plecakiem nienawiści do miasta, którego nigdy nie poznało.
I co robią? Zakładają szaliki. Idą na mecz. I robią to, co robili ich starsi: biją się w imię miasta, którego historii nawet nie znają. Bo tak wygląda rytuał przemocy i tożsamości. Nie chodzi o rację, ani o piłkę. Chodzi o przynależność i o to, by gdzieś należeć. Nawet jeśli to znaczy: nienawidzę, więc jestem.
To się dzieje wszędzie. W małych miastach i dużych. W sieci i na stadionach. Nastolatek w szaliku Gdyni krzyczy, że „Lechia to kurwa”. A młody chłopak z Gdańska nie widzi człowieka, tylko barwy, które trzeba zdeptać.
I gdyby ich zostawić samych na ławce w parku, bez szalików, bez widowni, bez legend, to pewnie by się dogadali. Bo nie są aż tak różni. Może nawet mieliby wspólną muzykę, doświadczenia, poglądy.
Ale nigdy do tego nie dojdzie. Bo ktoś kiedyś wmówił im, że muszą się bić.
Bo tak się buduje tożsamość w kraju, który nigdy nie nauczył się rozmawiać. Nie przez dialog. Przez konflikt.
I dzieci to łapią szybciej, niż nam się wydaje. Nie potrzebują wielkich narracji. Wystarczy, że widzą, jak ojciec mówi „z tamtymi nie gadamy”. Jak brat pluje pod nogi, gdy przechodzi ktoś „z tamtej strony torów”.
Jak trener mówi: „Z nimi to nie ma litości. Wyrżnąć ich w pień.” I tak powstaje nowe pokolenie żołnierzy wojny, której nikt nie wypowiedział, ale wszyscy ją toczą. To już nie jest tylko historia.
To program lojalności do miejsca, barw i zemsty.
I tu pytanie, które trzeba zadać głośno: Czy naprawdę jesteśmy inni, czy tylko wmówiono nam, że musimy się nienawidzić? Bo jeśli różni nas tylko to, co ktoś nam wpoił, to może najwyższy czas to odpiąć.
Zanim przejdę do mojej analizy tego, jak pewne historyczne wzorce władzy mogły wpłynąć na naszą zbiorową psychikę, chcę zaznaczyć, że jest to moja subiektywna perspektywa. Opieram ją na moim rozumieniu ludzkiej mentalności, mechanizmów międzypokoleniowego przekazu traumy i wzorców zachowań. Zdaję sobie sprawę, że historycy mogą przedstawiać chronologię i pochodzenie pewnych rodów inaczej, jednak dla mnie, w tej analizie, kluczowe jest psychologiczne piętno, jakie te dynamiki — tak jak ja je postrzegam, mogły odcisnąć na kolejnych pokoleniach.
Agresja jako dziedziczony kod — od zamków do internetu
Nie trzeba być z marginesu, żeby być potworem. Czasem największe zło nosi sygnet rodowy i mówi poprawną polszczyzną. To nie patologia z meliny zbudowała system przemocy w tym kraju. To elita.
To ci, którzy mieli władzę, herb, wpływy i zero człowieczeństwa.
Nie wierzysz? Posłuchaj.
„Przez lata przetrzymywał w zamknięciu żonę i dzieci.
Sam w tym czasie zażywał rozkoszy z młodymi dziewczętami porywanymi z okolicznych wsi, z grupą wiernych żołdaków napadał na kupców i przejezdnych, a w prywatnym laboratorium poszukiwał kamienia filozoficznego.
Zapraszamy na wyprawę w głąb mrocznego umysłu Marcina Mikołaja Radziwiłła — jednej z najbardziej odrażających postaci czasów saskich.”
To nie horror. To historia Polski. To Radziwiłł — nazwisko, które do dziś funkcjonuje w polskiej polityce. Ród, który miał wpływ. I z którego niektórzy dziś nadal czerpią autorytet.
„Ciężko nawet sobie wyobrazić, jakie katusze musieli przechodzić.
Jak relacjonował w swoich pamiętnikach kasztelan brzesko-litewski Marcin Matuszewicz: „księżna i książęta małe, jej synowie, zamknięci byli w wielkiej niewygodzie i smrodzie, gdyż w jednej izbie spać, jeść i inne potrzeby natury czynić musieli”.
W tym samym czasie książę z upodobaniem oddawał się seksualnym dewiacjom. Pragnął młodych, dorastających dziewczynek.
Nad spełnieniem zachcianek wielmożnego pana pracowała cała jego świta, która porywała, kupowała lub po prostu zabierała siłą dzieci z okolicznych wsi. Jego ofiarą padały również młodsze dzieci.
Radziwiłł porywał je i więził, oczekując, aż dojrzeją, by mógł zmuszać je do seksu (nazywał je tzw. kadetkami).”
Radziwiłł nie był Polakiem — rządzili nami obcy, a dziś udają swoich”
I teraz najważniejsze pytanie: kim był Radziwiłł? Ten sam, który gwałcił dziewczynki, więził dzieci, uprawiał czarną magię i zlecał porwania? Ten, którego nazwisko do dziś pojawia się w polityce, jakby było symbolem dumy, a nie hańby?
Nie był Polakiem. Ród Radziwiłłów wywodzi się z litewskiej szlachty bojarskiej. To nie byli nasi. To nie była polska krew.
To była elita wzięta z zewnątrz, która z czasem wrosła w system władzy Rzeczpospolitej, ale nigdy nie była emocjonalnie związana z losem polskiego chłopa, mieszczanina czy zwykłego człowieka.
I tu zaczyna się najważniejszy fragment tego rozdziału:
Polską nigdy nie rządzili Polacy. Nie rządzili nią ci, którzy ją tworzyli pracą i krwią. Nie rządzili nią ci, którzy nosili w sobie prawdę o tym kraju.
Tylko ci, którzy przyszli z herbami, z pieniędzmi, z koneksjami, z obcymi językami, obcymi bogami, obcą wizją świata. I zrobili z tej ziemi prywatne gospodarstwo dla zysków, wpływów i zabawy.
W średniowieczu nie mieliśmy własnego państwa — mieliśmy teatr dla możnych. Rządy magnatów, z których wielu nie miało nawet polskiego pochodzenia. Litewscy Radziwiłłowie. Niemieccy Hohenzollernowie. Ruscy kniaziowie z polskimi tytułami. Nie Polacy — tylko ci, którzy umieli się w Polsce ustawić.
I choćby dziś w polityce pojawiał się jakiś Radziwiłł, z doktoratem i garniturem, mówiący o wartościach, to pamiętaj, z czego to nazwisko pochodzi. Z gwałtów, z upodlenia.
Z czystej, cynicznej władzy, która przez pokolenia nie znała litości. Ani dla kobiet, dzieci, ani dla prawdy.
Nie twierdzę też, że ówczesny Radziwiłł robi podobne rzeczy, tylko zastanów się, że jeśli przez wieki krew płynęła z tych samych nazwisk, to i przekonania płynęły razem z nią. Historia to nie martwy tekst w podręczniku. Przenosi się przez opowieści, wychowanie, lojalność.
A kto nie zna historii, ten jest skazany na jej powtarzanie, nie jako widz, ale jako aktor. Dlatego zanim znowu ktoś powie ci, kogo masz nienawidzić, komu ufać, co myśleć, to zapytaj: kto napisał ten scenariusz? I czy na pewno jest twój?
Więc jeśli masz poczucie, że coś w Polsce jest chore, że ktoś pociąga za sznurki, ale ty nie wiesz kto, to może właśnie dlatego. Bo to nie są „nasi”.
Polska nie została zbudowana przez wspólnotę, tylko przez hierarchię, w której zwykły człowiek był tylko narzędziem, mięsem, sługą. I teraz popatrz: czy nie widzisz, że to wciąż trwa?
Że władza w tym kraju wciąż pachnie obcością? Że decyzje są podejmowane tak, jakbyśmy byli narodem do zarządzania, a nie do szanowania? Że język elit to język pogardy? Że jak ktoś mówi po polsku, ale w jego spojrzeniu nie ma cienia empatii, to może dlatego, że jego korzenie nigdy nie były na tej ziemi zakorzenione sercem? Więc nie pytaj, skąd się bierze nienawiść.
Pytaj, dlaczego my ją dziedziczymy, a oni dziedziczą władzę.
I teraz pytanie: czy my naprawdę wierzymy, że coś się zmieniło? Że po wojnie, po komunie, po transformacji nagle ci wszyscy dziedzice przemocy przeszli terapię? Że ich dzieci i wnuki wyrosły na świętych?
Nie. Zmienili język i otoczenie, ale schemat został. Kiedyś porywali wieśniaczki, a dziś przejmują media i kontrolują narrację.
Kiedyś gwałcili dzieci w zamkach, dziś gwałcą nasze umysły, każąc nam wierzyć w obraz, który im pasuje.
Kiedyś grabili chłopów, dziś grabili cały kraj, przejmując spółki Skarbu Państwa, wyprzedając majątek narodowy, robiąc z Polski własną korporację.
Jeśli myślisz, że to, co się działo w historii, zostało tylko w historii, to znaczy, że nie rozumiesz, czym jest dziedziczona mentalność władzy.
Zamoyscy, Lubomirscy, Radziwiłłowie — dziś może nie są wszyscy na scenie, ale system, który stworzyli, żyje.
I pytanie brzmi: ilu jeszcze jest takich rodów, które przez wieki psuły ten kraj, a których nazwisk nie znamy, bo nie byli „oficjalni”? To oni stworzyli model bezkarności.
Model, w którym jeśli jesteś „z odpowiedniej rodziny”, to możesz więcej. I to nie zniknęło. A my, zwykli ludzie, karmimy się ich narracją i przekazujemy ją dalej nieświadomie.
Wkurzeni, biedni, zagubieni, ale nadal lojalni wobec systemu, który nas niszczy.
I kiedy dziś chłopak z Gdyni nawala chłopaka z Gdańska, a dzieciak z Koszalina pisze „jebana Kotwica”, to nie widzi, że jego agresja ma sznurki przyczepione do przeszłości. Do przemocy, która zbudowała fundamenty tej ziemi.
I że on jest tylko kolejnym trybem. Wielopokoleniowym narzędziem wojny, którą ktoś kiedyś zaczął, żeby mieć nad nami kontrolę.
Dziś nie muszą cię więzić. Wystarczy, że klikniesz „akceptuję regulamin” i oddajesz im swój gniew, a oni zrobią z niego narzędzie.
Agresja nie zniknęła. Po prostu się zaktualizowała.
Wchodzimy w cyfrowe piekło, bo wojna dziś nie potrzebuje miecza. Wystarczy komentarz. Nie musisz iść z bejsbolem na stadion, tylko wystarczy, że masz kciuk i dostęp do Wi-Fi. Ale zasada ta sama: zniszcz, zanim cię zranią.