Zawsze zastanawiało mnie, dlaczego osoby, które najgłośniej deklarują swoją empatyczność, w praktyce bardzo często nie mają z empatią wiele wspólnego. Z czasem zauważyłem też wyraźną skrajność w tym obszarze — szczególnie w relacjach damsko-męskich, w tym również w moich własnych doświadczeniach.
Według definicji Wikipedii empatia (gr. empátheia — „cierpienie”) to zdolność współodczuwania stanów psychicznych innych osób (empatia emocjonalna) oraz umiejętność przyjęcia ich sposobu myślenia i spojrzenia z ich perspektywy na rzeczywistość (empatia poznawcza).
I właśnie tutaj zaczyna się fundamentalny problem.
Jeżeli ktoś nie przeżył podobnego bólu, nie przeszedł przez zbliżoną krzywdę, nie nosi na sobie tych samych lub choćby jakościowo podobnych blizn, to — na poziomie doświadczenia — nie wie, jak to jest być na miejscu osoby skrzywdzonej. A skoro nie wie, to nie jest empatyczny, nawet jeśli bardzo chce w to wierzyć.
To, co większość ludzi nazywa empatią, w rzeczywistości jest współczuciem.
Kiedy ktoś mówi:
„Nie wiem, jak dokładnie boli twoje piekło, ale widzę twój ból, uznaję go i jestem z tobą” —
to nie jest empatia. To jest współczucie: dobre intencje, obecność, czasem troska.
Ale nie jest to czucie tego samego.
I w tym miejscu trzeba postawić wyraźną granicę, bo jej brak realnie krzywdzi ludzi.
Drżenie po pobiciu nie jest tym samym drżeniem, co drżenie z innego powodu.
Żeby poczuć to samo drżenie, trzeba zostać pobitym.
Bezradność nie jest tym samym, co depresja. Bezradność można sobie wyobrazić.
Depresji — rozumianej jako stan totalnego zapadania się istnienia — nie da się realnie zrozumieć bez przeżycia.
Rozpacz po stracie dziecka jest najcięższym rodzajem rozpaczy, jaki można sobie wyobrazić.
Nie da się jej porównać z rozpaczą wynikającą z innych, zwłaszcza błahych, powodów.
A jednak współczesny świat robi dokładnie to: wrzuca wszystko do jednego worka „emocji”.
To nie jest empatia.
To jest spłycanie bólu.
Empatia nie daje jakościowego dostępu do cudzego cierpienia.
Empatia daje jedynie sygnał:
„Ta osoba cierpi”.
Tylko tyle.
I aż tyle.
To nie jest to samo co czuć taki sam ból, wiedzieć, jak to jest, przeżywać to samo czy mieć identyczne emocje.
Dlatego empatia nie jest doświadczeniem.
Nie jest wiedzą o cudzym piekle.
Nie jest identycznym przeżywaniem emocji ani przechodzeniem tej samej drogi.
Empatia jest raczej jak wyczucie temperatury, a nie wejście w ogień.
Problem polega na tym, że ludzie zrobili z empatii coś na kształt religii. Powtarzają hasła w stylu:
„Empatia to wejście w buty drugiej osoby”.
Tylko że nie da się wejść.
Nie da się poczuć jej historii.
Jej traumy.
Jej ciała.
Jej układu nerwowego.
To jest kłamstwo, które zamiast pomagać — rani.
Bo co się wtedy dzieje?
Ludzie zaczynają wierzyć, że „rozumieją” kogoś, kogo w rzeczywistości nie rozumieją. I właśnie przez to krzywdzą — siebie i innych.
Brutalna prawda jest taka, że prawdziwe, głębokie zrozumienie ma tylko osoba, która nosi podobne blizny. Nie identyczne w szczegółach, ale podobne w jakości.
Człowiek, który przeszedł piekło, widzi ból głębiej, a nie powierzchownie. Nie dlatego, że jest lepszy, ale dlatego, że był tam, gdzie inni nie byli.
To jest empatia egzystencjalna.
Traumatyczna.
Autentyczna.
Nie z podręcznika — z życia.
Dlatego mówię wprost: dla większości ludzi empatia jest w istocie współczuciem.
Empatia istnieje, ale jest rzadka.
Ja mogę być empatyczny wobec osób, które przeszły podobny ból: pobicia, traumę, trudne dzieciństwo, przemoc, rozpad od środka, psychiczne i fizyczne tortury.
Wobec osób, które doświadczyły czegoś zupełnie innego, mogę współczuć, wspierać, być życzliwy — ale nie mogę realnie czuć ich bólu.
I to nie jest brak empatii.
To jest uczciwość.
Skoro więc większość ludzi myli empatię ze współczuciem, skoro język psychologii spłaszczył cierpienie do jednego worka „emocji”, a empatia stała się sloganem zamiast realnym zjawiskiem, konieczne jest ustalenie nowej, uczciwej definicji empatii.
Takiej, która nie udaje, że każdy może „wejść w buty” każdego,
nie zrównuje różnych jakości bólu,
nie daje fałszywego poczucia zrozumienia,
i nie krzywdzi tych, którzy naprawdę przeszli piekło.
Empatia nie jest uniwersalna.
Nie jest równa.
Nie jest dostępna każdemu wobec każdego.
Empatia jest rzadka, selektywna i głęboko zakorzeniona w doświadczeniu.
Dlatego poniżej należy przyjąć nową definicję empatii, jednoznacznie oddzielając ją od współczucia, wyobrażeń i projekcji.
Nowa definicja empatii — rozszerzona
Empatia to zdolność neuro-psychiczna polegająca na rzeczywistym rezonansie emocjonalnym z cierpieniem drugiego człowieka, możliwa wyłącznie w przypadku jakościowego podobieństwa własnych doświadczeń życiowych, w tym doświadczeń traumatycznych.
Proces empatyczny zachodzi wtedy, gdy bodźce emocjonalne drugiej osoby aktywują u obserwatora te same lub zbliżone struktury pamięci emocjonalnej, reakcje somatyczne oraz wzorce regulacji układu nerwowego, które powstały w wyniku jego własnych przeżyć bólu, przemocy lub straty.
Empatia nie jest procesem wyobrażeniowym ani czysto poznawczym. Nie polega na przyjmowaniu perspektywy drugiej osoby bez wspólnoty doświadczenia. W sytuacji braku podobnych przeżyć empatia nie zachodzi — jej miejsce zajmuje współczucie, troska lub rozumienie intelektualne.
Empatia nie umożliwia pełnego poznania cudzego cierpienia i nie jest równoznaczna z doświadczeniem, wiedzą ani identycznym przeżywaniem emocji.
Nowa definicja empatii — skrócona
Empatia to zdolność realnego współodczuwania cudzych stanów emocjonalnych, możliwa jedynie wtedy, gdy druga osoba doświadcza bólu o podobnej jakości do własnych przeżyć obserwatora. Bez wspólnoty doświadczenia empatia nie występuje, a jej miejsce zajmuje współczucie.
Warto to wyraźnie zaznaczyć: sama definicja empatii — taka, jaką podaje Wikipedia — nie jest błędna. Problem nie leży w definicji, lecz w jej potocznym rozumieniu i w tym, jak ludzie ją interpretują oraz stosują w codziennym języku.
Empatia emocjonalna i empatia poznawcza opisują realne mechanizmy psychiczne. Jednak w praktyce zostały one uproszczone do jednego hasła, które zaczęło oznaczać wszystko i nic jednocześnie. Zdolność rozpoznania czyjegoś stanu emocjonalnego została utożsamiona z jego przeżywaniem, a próba zrozumienia — z faktycznym doświadczeniem tego samego bólu.
To właśnie w tym miejscu dochodzi do nadużycia. Nie dlatego, że definicja jest fałszywa, lecz dlatego, że została rozszerzona poza swoje realne granice. Ludzie zaczęli przypisywać empatii moc, której ona nigdy nie miała: zdolność pełnego wejścia w cudze cierpienie, przejęcia jego historii i emocji, a nawet „czucia tego samego”.
Empatia w swoim pierwotnym znaczeniu nie obiecuje takiego dostępu. Ona jedynie sygnalizuje obecność cierpienia — nie daje prawa do mówienia „wiem dokładnie, jak się czujesz”.